Sul y Cofio: Agoriad swyddogol Neuadd Goffa Penparcau

Dave Gorman sydd yn nodi agoriad swyddogol Neuadd Goffa Penparcau yn 1928 er cof am y Rhyfel Mawr

Mererid
gan Mererid
Cofeb Southgate
Rhaglen swyddogolCasgliad y Werin (CC BY-SA 2.0)

Diolch i Dave Gorman am ddarparu erthygl am gysylltiad Penparcau a’r rhyfel.

Ddydd Mercher 10 Hydref 1928, roedd golygfa drawiadol ym mhentref Penparcau (neu Penparke), gydag agoriad swyddogol y Neuadd Goffa. Er i’r Rhyfel Byd Cyntaf orffen bron i ddeng mlynedd ynghynt, roedd nifer o drefi a phentrefi yn codi cofebion (gan gynnwys Neuadd Goffa Talybont ym 1926).

Dadorchuddiwyd cofeb, ar ffurf groes Geltaidd, yn Southgate (Tollborth y De) ym 1922 i goffáu colli etifedd Nanteos, yr Is-gapten William Edward George Pryse Wynne Powell oedd yn 19 mlwydd oed, a laddwyd ar 6 Tachwedd 1918, pum niwrnod cyn y Cadoediad. Bu farw o’i anafiadau ar 9 Tachwedd. Er gwaethaf lleoliad amlwg y gofeb, roedd yn gofeb breifat i unigolyn a godwyd gan y tenantiaid a’r gweithwyr ar ystâd Nanteos. Nid oedd cofeb ym Mhenparcau i goffáu gweddill y dynion a gollwyd.

Cofeb Southgate

Y gofeb agosaf oedd yr un eiconig yng Nghastell Aberystwyth gan y cerflunydd Eidalaidd Mario Rutelli, a ddadorchuddiwyd ym 1923. Dadorchuddiwyd cofeb y groes Geltaidd yn sgwâr pentref Llanbadarn Fawr ym 1921.

Penderfynwyd ffurfio pwyllgor i adeiladu’r Neuadd Goffa fel teyrnged addas i’r rhai o a gollodd eu bywydau yn y rhyfel. Ymhlith yr 21 aelod o’r pwyllgor, roedd Mr Morgan de Lloyd, Rheidol Terrace (Cadeirydd); Mrs J Roberts Griffith, Bryn Place (Trysorydd); a Mr T Ll Thomas, Ysgol Penparke (Ysgrifennydd Anrhydeddus). Rhoddwyd y tir gan y Capten a Mrs Edward Powell o Nanteos, rhieni’r Is-gapten Powell, eu hunig blentyn.

Adeiladwyd y neuadd ei hun o frics gyda tho llechi a gallai eistedd 250 o bobl gyda’r cyfleuster i rannu’r tu mewn yn ystafelloedd darllen, pwyllgor a biliards ar wahân.

Disgrifiodd y Cambrian News a Merionethshire Standard ar 12 Hydref 1928 y neuadd orffenedig fel a ganlyn:

Usefulness as well as beauty are combined in the tribute which Penparke has erected to its fallen heroes. Henceforth there will be a common meeting place for the inhabitants of a district which is growing to a remarkable degree.

Aeth yr un rhifyn o’r Cambrian News a Merionethshire Standard ymlaen i ddisgrifio’r diwrnod agoriadol, gyda’r gwasanaeth yn cychwyn am 3pm y prynhawn hwnnw, fel a ganlyn:

Addurnwyd y pentref â baneri brynhawn Mercher, pan ym mhresenoldeb cyfarfod mawr perfformiwyd y seremoni agoriadol gan Iarlles Lisburne. Gorymdeithiodd gorymdaith, dan arweiniad aelodau’r Pwyllgor, ac yn cynnwys cyn-filwyr, clerigwyr, gweinidogion a’r cyhoedd i’r Neuadd Goffa o Seaton’s Corner.

Cyflwynodd y pensaer, Mr G T Bassett, yr allwedd seremonïol i Iarlles Lisburne, a wnaeth, ar ôl agor y drws, araith fer o ddiolch a chyflwynwyd tusw o flodau iddo gan Miss Gwyneth Thomas.

Rhaglen swyddogol

Yn y rhaglen swyddogol, cyflwynodd Parchedig Isaac Joel weddïau yn Gymraeg a chanu emyn Cymraeg ‘O Fryniau Caersalem’. Cyfeiria’r rhaglen swyddogol at ddadorchuddio’r llechen goffa gan y Capten Edward Powell. Fodd bynnag, nid oedd y Capten Powell yn gallu bod yn bresennol oherwydd salwch. Cafodd afiechyd ers dychwelyd o wasanaeth  ym Mesopotamia yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. 18 mis ar ôl agor Neuadd Goffa, byddai’n marw, ym mis Mawrth 1930, yn 59 oed o effeithiau’r salwch hwnnw. Ni fynychodd Mrs Margaret Powell ychwaith. Gellid dychmygu ​​na allai’r cwpl wynebu digwyddiad cyhoeddus mor fawr, ac yn parhau i ddioddef colled drasig eu hunig blentyn a’u hetifedd.

Yn absenoldeb Capten Powell, dadorchuddiwyd y gofeb gan 7fed Iarll Lisburne, Arglwydd Raglaw Sir Aberteifi a pherchennog ystâd Trawsgoed. Agorodd ei wraig yr adeilad ychydig eiliadau ynghynt. Cofnoda’r gofeb goffa fel a ganlyn:

Yn dilyn y dadorchuddio, anerchodd yr Arglwydd Lisburne a gosodwyd torch o flaen y llechen goffa. Rhoddodd Maer Bwrdeistref Aberystwyth, y Cyrnol (Syr yn ddiweddarach) George Fossett Roberts OBE TD, o Glanpaith, cymydog agos i deulu Powell, anerchiad yr adroddodd y Cambrian News a Merionethshire Standard arno fel a ganlyn:

Canmolodd y Maer y Pwyllgor oedd wedi gweithio’n galed ac roedd yn destun llawenydd mawr i’r aelodau weld codi neuadd mor brydferth. Nododd y Maer dristwch fod yr adeilad yn cael ei adeiladu mewn dyled.

Cost adeiladu oedd £1,100, a derbyniwyd rhoddion o amrywiol ffynonellau o £700. Rhoddwyd amcangyfrif o £100 sy’n ofynnol ar gyfer dodrefn. Roedd diffyg o £500 yr oedd tri o drigolion lleol yn warantwyr i’r ddyled. Gorffenwyd seremoni agoriadol drwy ganu’r Anthemau Cenedlaethol. Y  noson honno cynhaliwyd cyfarfod cymdeithasol yn y neuadd lle cafodd y rhai oedd yn bresennol eu difyrru gan gôr y pentref a sawl perfformiwr arall.

Heddiw, mae Neuadd Goffa yn parhau i ymgymryd â’r rôl y bwriadwyd ar ei chyfer – man cyfarfod i’r gymuned ac i grwpiau lleol a lleoliad ar gyfer digwyddiadau. Ar bob dydd Sul y Cofio, mae seremoni yn y prynhawn o flaen y llechen goffa, fel y maent wedi gwneud bob blwyddyn ers iddi ddadorchuddio ym 1928, i gofio’r rhai a wnaeth yr aberth eithaf.

Mae gwybodaeth bellach ar wefannau Cymru’n Cofio. 

Diolchir i Casgliad y Werin am ddefnyddio’r lluniau drwy drwydded gyhoeddus.